فایده‌گرایی

فایده‌گرایی

نویسنده: po-science - ۱۳۹۷/۰۵/۰۹

 

فایده‌گرایی، سودمندگرایی، فایده‌باوری، اصالت سود، اصالت نفع یا یوتیلیتاریانیسم (به انگلیسی: Utilitarianism) که به منفعت گرایی نیز ترجمه شده‌است، نظریه‌ای در فلسفه اخلاق و تلاشی برای پاسخ به پرسش “چکار کنیم؟” است. بنا به سودمندگرایی، اخلاقی‌ترین عمل، عملی است که «سودمندترین گزینه برای افراد اثر پذیر» باشد. سودمندگرایی نباید با “پراگماتیسم ((فلسفی))” اشتباه گرفته شود. مهم‌ترین متفکران این مکتب جرمی بنتام و جان استوارت میل می‌باشند.

جرمی بنتام در کتاب (مقدمه‌ای بر اصول اخلاق و قانون) از اصالت سودمندی دفاع می‌کند و می‌گوید: هدف قانونگذار باید این باشد که حداکثر خوشی افراد را تأمین کند؛ و سپس اضافه می‌کند که چون حکم مجازات توأم با درد است؛ لذا شر محسوب می‌شود و باید فقط موقعی اجرا گردد که از بروز شر بزرگتری جلوگیری کند. جان استوارت میل در فلسفه لذت از جرمی بنتام پیروی می‌کند و می‌گوید: در انتخاب خوشی‌ها باید خصوصیات آنرا که شدت و ضعف پایداری یا زودگذری، مسلم بودن یا محتمل بودن، نزدیکی یا دوری خلوصی یا باروری یا بی ثمری باشد در نظر گرفت. پیداست اگر باید بین دو خوشی یکی را انتخاب کرد، آن یک که شدیدتر و پایدارتر، سالمتر و نزدیکتر، خالص تر و بارورتر است باید رجحان داشته باشد. اما در نظر جرمی بنتام خوشیها از لحاظ نوع و کیفیت با هم اختلاف ندارند اختلافشان صرفاً در کمیت است. بنابر این اگر سایر شرایط مساوی باشند «تصنیف چاچاچا همان ارزش را دارد که سمفونی نهم بتهوون». (کتاب مقدمه‌ای بر آزادی ترجمه دکتر محمود صناعی)

فایده‌گرایان تنها معیار نهایی دربارهٔ صواب، خطا و الزام را سود می‌دانند و معتقدند غایت اخلاقی که باید در تمام اعمالمان به دنبال آن باشیم، بیشترین غلبه ممکن خیر بر شر (یا کمترین غلبه ممکن شر بر خیر) در کل جهان است. آنها اشاره دارند به اینکه خوب و بد را می‌شود به روش کمی اندازه‌گیری کرد.

جرمی بنتام (۱۷۴۸–۱۸۳۲) فیلسوف، حقوقدان و اصلاح‌گر اجتماعی انگلیسی

▪️ از متفکران فایده گرایی

اصول نظر جرمی بنتام

۱٫طبیعت، انسان را فرمانبردار دو خداوندگار قرار داده‌است:لذت و اَلم (رنج).
۲٫لذت و الم همان چیزهایی هستند که انسان آنها را احساس می‌کند و فهم آنها به بحث فلسفی نیاز ندارد.
۳٫اعمال اخلاقی، اعمالی هستند که بیشترین لذت را به دنبال داشته باشند و اعمال ناشایست یا غیراخلاقی، آن اعمالی هستند که موجب کاهش این لذت باشند.
۴٫بیشترین خوبی باید برای تمام افراد جامعه بشری باشد (اصل فایده‌مندی).
۵٫پس، اصل واحد این است که بیشترین میزان خوشی و خوشبختی افراد یا جامعه، تنها هدف مطلوب عمل است.
۶٫لذت مطلوب، هفت ویژگی دارد:شدّت، مدّت، قطعیت، دوری و نزدیکی (نقد و نسیه)، باروری (لذت‌های دیگری را به دنبال خود بیاورد)، خلوص (بدون الم یا کم الم)، دامنه شمول (بیشترین افراد جامعه را دربرگیرد).