جامعه مدنی

جامعه مدنی

نویسنده: po-science - ۱۳۹۷/۰۲/۲۸

▪️ امروزه اصطلاح جامعه‌ی مدنی(civil society) در علوم اجتماعی معمولا در مقابل دولت به حوزه‌ای از روابط اجتماعی اطلاق می‌شود که فارغ از دخالت قدرت سیاسی است و مجموعه‌ای از نهادها، موسسات، انجمن‌ها و تشکل‌های خصوصی و مدنی(غیرخصوصی) را دربر می‌گیرد.

▪️ جامعه‌ی مدنی ترجمه‌ی لاتینی واژه‌ای است که ارسطو، فیلسوف معروف یونانی به‌کار می‌برد.در اندیشه‌ی او جامعه‌ی مدنی یک جامعه‌ی سیاسی است و تمایزی میان دولت و جامعه‌ی مدنی وجود ندارد. تمیز مفهوم جامعه‌ی مدنی از دولت، محصول اندیشه‌ی سیاسی قرن‌های هجدهم و نوزدهم در غرب بود. چنین تمیزی واقعیت فروپاشی ساخت دولت مطلقه و پیدایش دولت لیبرال و حوزه‌ی بازار آزاد را منعکس می‌کرد. البته مظاهر اولیه و نطفه‌های جامعه‌ی مدنی در درون فئودالیته و قرون وسطی در اروپا وجود داشت. جامعه‌ی مدنی به این معنی به‌طورکلی به حوزه‌ی حقوق مدنی افراد و گروه‌ها، حوزه‌ی “حقوق طبیعی”(در مقابل “حقوق حاکمیت”)، حوزه‌ی بازار و اقتصاد آزاد و حوزه‌ی فرهنگی اطلاق می‌شد‌. به‌طور خلاصه جامعه‌ی مدنی حوزه‌ی روابط اجتماعی و دولت حوزه‌ی روابط سیاسی است.

▪️ مفهوم جامعه‌ی مدنی به‌عنوان حوزه‌ی غیر دولتی در اندیشه‌ی سیاسی به‌طور کلی به سه معنی به‌کار رفته است: یکی به‌عنوان وضعیت پیش از تکوین دولت، دوم وضعیت ضد دولت و سوم وضعیت پس از نابودی دولت. مفهوم اول اساس اندیشه‌ی قرارداد اجتماعی به‌ویژه در آثار جان لاک فیلسوف انگلیسی بود. در این مفهوم فرض می‌شود که جامعه‌ی مدنی پیش از تشکیل دولت وجود داشته و دولت محدودیت‌هایی برای آن ایجاد کرده و یا فعالیت‌های آن را تنظیم کرده است. در مفهوم دوم، جامعه‌ی مدنی به‌عنوان حوزه آزادی از قدرت دولتی و یا حوزه‌ای تلقی می‌شود که انبساط آن موجب انقباض حیطه‌ی دولت می‌گردد. در مفهوم سوم به‌ویژه در سنت‌های فکری آنارشیستی جامعه‌ی مدنی به‌عنوان آرمان جامعه‌ی بدون دولت تلقی می‌شود.

✍️ پنج مفهوم جامعه مدنی

▪️ از نظر تاریخی مفهوم جامعه‌ی مدنی در اندیشه‌ی سیاسی به پنج معنای متفاوت به‌کار رفته است:
۱)به مفهوم دولت در اندیشه‌ی ارسطویی در مقابل خانواده در اندیشه‌ی اصحاب قرارداد اجتماعی در مقابل وضع طبیعی.
۲)به مفهوم جامعه‌ی متمدن در مقابل جامعه‌ی ابتدایی.
۳)به مفهوم شکل اولیه‌ی تکوین دولت در اندیشه‌ی هگل.
۴)به مفهوم حوزه‌ی روابط مادی و اقتصادی و علایق طبقاتی و اجتماعی در مقابل دولت و به‌عنوان پایگاه آن در اندیشه‌ی مارکس.
۵)جامعه‌ی مدنی به‌عنوان جزئی از روبنا(نه حوزه‌ی زیربنا طبق اندیشه‌ی مارکس) و مرکز تشکیل قدرت ایدئولوژیک یا هژمونی فکری طبقه‌ی حاکمه، در اندیشه‌ی آنتونیو گرامشی.